Ewelina Szmit

Funkcjonowanie giełdy papierów wartościowych




Przed rozpoczęciem analizy powyższego zagadnienia należy wyjaśnić podstawowe pojęcia:

  • papiery wartościowe - są to dokumenty uosabiające określone prawa majątkowe, których realizacja jest możliwa na podstawie okazania lub zwrotu tych dokumentów Do podstawowych papierów wartościowych zaliczamy:
    • akcje - to papiery wartościowe świadczące o bezwarunkowym uczestnictwie jej właściciela w kapitale akcyjnym spółki akcyjnej. Akcja uprawnia do udziału, np. w zarządzaniu spółką, w zyskach spółki, w majątku spółki w przypadku jej likwidacji.
    • bligacje - to papiery wartościowe poświadczające wierzytelność na określoną sumę wraz z zobowiązaniem do wypłaty odsetek i wykupu w określonym terminie.
  • emitent - to osoba, która wypuszcza do sprzedaży papiery wartościowe;
  • inwestor - to osoba, która lokuje swoje środki pieniężne w emitowanych papierach wartościowych;
  • emisja - służy ona do pozyskania lub podwyższenia kapitału spółki emitującej papiery wartościowe.

Giełda papierów wartościowych jest specjalnym systemem handlu papierami wartościowymi, określającym zarówno wymagania w stosunku do ich emitenta i emisji, warunków i uprawnienia osób dokujących obrotu, jak i zbiór dopuszczalnych operacji tymi papierami.

Jest ona przedsiębiorstwem działającym według określonych norm prawnych i reguł handlowych. Nie jest ona jednak stroną handlu, a jedynie organizatorem wymiany W swej działalności nie nastawia się na maksymalizację zysku, co nie oznacza, że go nie osiąga.

Na giełdzie papierów wartościowych odbywają się notowania, w czasie których ustalany jest kurs każdego z emitowanych papierów wartościowych. Są to notowania ciągłe i notowania w systemie kursu jednolitego.

Notowania ciągłe - polegają one na kojarzeniu napływających na bieżąco zleceń kupna i sprzedaży po cenie wynikającej z aktualnej relacji popytu i podaży, tak więc ceny w poszczególnych transakcjach danym papierem wartościowym na jednej sesji mogą się różnić. Jeśli występuje zgodność cen, dochodzi do zawarcia transakcji. W przeciwnym razie zlecenia nie są realizowane i trafiają do arkusza zleceń, gdzie oczekują na oferty o takiej cenie, która umożliwia zawarcie transakcji. O realizacji decyduje cena i czas złożenia zlecenia.

W systemie kursu jednolitego (fixing) ustalana jest jedna cena obowiązująca we wszystkich transakcjach. Zlecenia dotyczące danego papieru są porządkowane - zlecenia kupna według malejącej ceny, a zlecenia sprzedaży według wzrastającej. Wynika to z założenia, że kupujący, który wyraził chęć kupna po danej cenie, kupi też po cenie niższej, natomiast sprzedający zaakceptuje też sprzedaż po cenie wyższej niż zadeklarował. Uporządkowane w ten sposób zlecenia są konfrontowane, a za obowiązującą cenę przyjmuje się tę, która zapewni maksymalny wolumen obrotu.

Papiery wartościowe mogą być wprowadzone do obrotu giełdowego dwoma sposobami:

  • zwykłym - papiery wartościowe emitenta zostają po raz pierwszy notowane w terminie nie krótszym niż 14 dni od daty podjęcia stosownej uchwały o dopuszczeniu do obrotu giełdowego,
  • publicznej sprzedaży - wprowadzenia dokonuje członek giełdy przedkładający ofertę sprzedaży - sposób często wykorzystywany przez Skarb Państwa podczas sprzedaży posiadanych przez siebie akcji inwestorom w czasie dużych prywatyzacji.

Emitent wprowadzający dany papier wartościowy na giełdę, pomimo otrzymania zgody na notowania, musi przez cały czas spełniać rygorystyczne przepisy. Wyemitowane przez niego papiery przestaną być notowane gdy zostaną wycofane z obrotu publicznego lub gdy przestaną spełniać warunki notowań, np. wpłynie wniosek emitenta o ich wycofanie, emitent zostanie postawiony w stan likwidacji lub zostanie ogłoszona jego upadłość, emitent narusza przepisy prawa (powoduje nierówny dostęp do informacji mających wpływ na ich kurs).

Giełda ma obowiązek upowszechniania informacji dotyczących całego rynku papierów wartościowych, rynku poszczególnych papierów wartościowych i działalności giełdy. Informacje te pozwalają inwestorom na orientację w bieżącej sytuacji na rynku i tendencjach zmian kursu danego papieru wartościowego. Informacje podawane są w tabelach kursowych publikowanych w wydawnictwach giełdy, w telewizji i w Internecie.

W Polsce, jak i w wielu innych krajach, również istnieje giełda papierów wartościowych - jest nią Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie.

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie rozpoczęła działalność w 1991 r. emitując na swej pierwszej sesji akcje 5 spółek. Transakcje zawierane są obecnie na dwóch segmentach:

  • rynku podstawowym - aby papiery wartościowe mogły być na nim notowane muszą spełnić następujące kryteria, m.in. są dopuszczone do publicznego obrotu, ich zbywalność nie jest ograniczona, wszystkie wyemitowane akcje danego rodzaju zostały objęte wnioskiem do właściwego organu spółki prowadzącej urzędowy rynek giełdowy o dopuszczenie ich do obrotu itp.;
  • rynku równoległym - kryteria dopuszczeniowe to m.in. papiery wartościowe są dopuszczone do publicznego obrotu lub KPWiG (Komisja Papierów Wartościowych i Giełd) wydała zezwolenie na ich obrót na rynku regulowanym, w stosunku do ich emitenta nie toczy się postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne itp.

Poniższy rysunek obrazuje aktualny podział rynku giełdowego w Polsce:

Transakcje na giełdzie można zawierać za pośrednictwem biur maklerskich. Inwestorzy, którzy chcą uczestniczyć w rynku musza otworzyć w nich rachunek inwestycyjny. Makler giełdowy jest pośrednikiem, który prowadzi kupno i sprzedaż papierów wartościowych na cudzy rachunek i z tego tytułu pobiera określoną prowizję. Jest on powoływany przez radę giełdy na zlecenie członków giełdy.

Syntetyczną ocenę sytuacji na rynku papierów wartościowych niosą indeksy giełdowe - są to wskaźniki, które informują inwestorów o tendencjach, jakie aktualnie panują na rynku. Indeksy informują o zmianie cen akcji pewnej grupy spółek objętych indeksem. Mówi się często, że indeks giełdowy jest jak termometr - mierzy temperaturę rynku.

Giełda wylicza kilka indeksów:

  • WIG20 - odzwierciedla zmiany cen akcji dwudziestu spółek o największej wartości rynkowej i największych obrotach na giełdzie, tzw. blue chipów. W jego skład mogą wchodzić spółki zarówno polskie jak i zagraniczne, notowane na giełdzie
  • WIG - uwzględnia zmiany cen akcji największych i średnich spółek (także zagranicznych) notowanych na rynku podstawowym i równoległym, których łączna wartość rynkowa stanowi 99% kapitalizacji giełdy
  • WIG-PL - uwzględnia zmiany cen akcji największych i średnich spółek polskich, notowanych na rynku podstawowym i równoległym, których łączna wartość rynkowa stanowi 99% kapitalizacji krajowych spółek giełdowych
  • MIDWIG - odzwierciedla zmiany cen grupy spółek giełdowych tzw. średniej wielkości
  • WIRR - odzwierciedla zmiany cen najmniejszych spółek notowanych na giełdzie, nie zaliczonych do indeksów WIG20 i WIG
  • TechWIG - informuje, co się dzieje z akcjami należącymi do sektora SiTech, spółkami zaliczonymi do tzw. nowych technologii
  • NIF - uwzględnia zmiany cen akcji czternastu Narodowych Funduszy Inwestycyjnych
  • Subindeksy sektorowe: WIG Banki, WIG Budownictwo, WIG Informatyka, WIG Spożywczy, WIG Telekomunikacja - to indeksy dla sektorów gospodarki, które mają największe znaczenie dla obrotu giełdowego. Opierają się na metodologii indeksu WIG, ale grupują jedynie spółki z danej branży.

Indeksy giełdowe wyliczane są na bieżąco przez specjalny program nazywany kalkulatorem indeksów. Przed rozpoczęciem sesji publikowana przez giełdę wartość indeksów, wyliczana jest na podstawie tzw. teoretycznych kursów otwarcia. W czasie notowań ciągłych, wartość indeksów wyliczana jest po zawarciu każdej transakcji, zaś publikowana jest w określonych odstępach czasu, np. co 30 sekund. W przypadku notowań jednolitych indeksy wyliczane są dwa razy dziennie - po każdym fixingu. Po zakończeniu sesji publikowane są zbiorcze informacje: wartości minimalne i maksymalne indeksów, wartość indeksu na otwarcie i zamkniecie sesji, itp.

Poniższe rysunki obrazują przykładowe notowania papierów wartościowych: